भदौ ६
चीनले तिब्बतमा अवैधरुपमा कब्जा गरेपछि निर्वासित हुन पुगेका तिब्बती बौद्ध आध्यात्मिक नेता दलाई लामा पछिल्लो समय भारतसँगको सम्बन्ध विस्तारका लागि खुलेरै प्रशंसा गर्न थालेका छन्। दलाई लामाले कुनै गतिविधिहरु गरेमा चीनको टाउको दुखाइ सुरु हुन्छ। पछिल्लो पटक दलाई लामा ले चीनसँग सीमा जोडिएको भारतको दुर्गम पहाडी लद्दाख क्षेत्रको भ्रमण गरेका छन ।

सन् २०२० मा कोरोना भाइरस महामारी सुरु भएदेखि नै उत्तरी भारतीय सहर धर्मशालामा रहेको आफ्नो आधार बाहिर आध्यात्मिक नेताको यो पहिलो यात्रा हो। नयाँ दिल्लीले विवादित कश्मीरबाट क्षेत्र विभाजन गरेपछि, सम्पूर्ण क्षेत्रको अर्धस्वायत्त स्थिति खारेज र २०१९ मा प्रत्यक्ष नियन्त्रण लिएपछि उनी लद्दाखमा पहिलो पटक आएका छन्। उनले त्यहाँ स्थानीय समुदायसँग अन्तक्रिया गरेका छन्।

पछिल्लो समय बढ्दो जलवायु परिवर्तनको समयमा इन्दु नदीको उपादेयता बढेको र तिब्बतबाट बग्ने नदीहरु केवल तिब्बती नागरिकका लागि मात्र नभएर यस क्षेत्रका सम्पूर्ण जनता का लागि नै उपयोगी हुने बताएका छन्। कठ्याङ्ग्रिँदो चिसोको लेह सहरमा विमानस्थल बाहिर सडकको दुवै छेउमा हजारौं मानिसहरू लाइनमा उभिएर उनको भव्य स्वागत गरेका थिए। इन्दु नदीले भारत र पाकिस्तानबीचको सम्बन्धका लागि पनि महत्वपूर्ण छ। पाकिस्तानको सदाबहार मित्र भनिएको चीनलाई दलाई लामाको यस कुराले पनि चिन्तित तुल्याएको छ।

उल्लेखनीय रूपमा दलाई लामाको लद्दाख यात्रामा यस क्षेत्रका युवाहरूसँग व्यापक अन्तरक्रिया भएको छ। उनले तिब्बत मुद्दाको पृष्ठभूमि र आफू शरणार्थी भएर भारत कसरी आएका कुरा युवाहरुलाई सुनाएका छन्। उनले चिनियाँ सरकार÷कम्युनिष्ट पार्टी र तिब्बतीहरू बीच रहेको अविश्वासका तत्वहरूलाई पनि जोड दिएका छन्।

चोग्लामसारको तिब्बती बालबालिका रहेको गाउँमा युवाहरूसँगको भेटघाटको क्रममा उनले सन् १९५९ मा तिब्बतमा भएको द्वन्द्वको सार र चिनियाँ अधिकारीहरूले उनलाई कसरी अपहरण गर्ने योजना बनाएका थिए भन्ने कुरा पनि सुनाए। आध्यात्मिक नेता दलाई लामाले भारतमा आफ्नो अस्तित्व र तिब्बतमा सीसीपी र चिनियाँ सेनाले तिब्बतीप्रति लिएको नीति र उनीहरूको संस्कृति, धार्मिक अभ्यास र स्थानीय नेतृत्वलाई अपमानित गर्न खोजेको घृणासँग जोड्ने प्रयास गर्दा चिनियाँहरु आक्रोशित बनेका हुन्।

दलाई लामासँग अन्तक्रियाप्रति लद्दाखका युवाहरुको चीनप्रतिको दृष्टिकोण घृणामा परिणत भएको छ। दलाई लामाले बारम्बार आफू बुद्ध संस्कृतिको रक्षाका लागि प्रयासरत रहेको कुरामा जोड दिँदै आएका छन्। उनले लद्दाखका विभिन्न स्थानको भ्रमणका क्रममा चीनका अधिकांश जनताले आफू जनवादी गणतन्त्र चीनभित्र स्वतन्त्रता नचाहेको र अर्थपूर्ण स्वायत्तता र स्वतन्त्र बौद्ध संस्कृतिको संरक्षण गर्न चाहेको महसुस गरेको दाबी गरेका छन् ।

बौद्ध संस्कृतिको संरक्षणमा उनको जोडलाई बेइजिङमा धेरैले चीनमा बलियो बौद्ध संस्कृति निर्माणको मार्गलाई चिनियाँ सरकारले रोक्ने प्रयासको रूपमा हेरिरहेका छन्। बुद्ध धर्मको अग्लो नेता भएकाले चीनले बुद्ध धर्मको प्रचार र प्रवर्द्धनलाई थप सक्रियताका साथ प्रवर्द्धन गर्न सफल भएमा विशेष गरी तिब्बतमा रहेका ठूला तिब्बती समुदायमा दलाई लामाको सान्दर्भिकता उल्लेखनीय रूपमा बढने कुरामा पनि चिन चिन्तित छ।

अगस्ट १३ मा जान्स्करमा मुस्लिम युवाहरुसँग उनको अन्तरक्रियाको समयमा दलाई लामाले मुस्लिम युवाहरुको मनमा सामाजिक एकीकरण र साम्प्रदायिक मतभेदबारे शंकाहरु उब्जाइएको पनि स्पष्ट पारेका छन्। त्यहाँ उनको अन्तरक्रिया अनौठो थियो कि उनी धेरै आरामसँग समूहमा मर्ज भए र उपस्थितहरुले उठाएका धेरै विवादास्पद प्रश्नहरूको जवाफ दिएका छन्।

पदुम मुस्लिम समुदायको निमन्त्रणामा उनको ईद गाहको भ्रमणलाई लद्दाखका मुस्लिम समुदायको चिन्ता कम गर्ने प्रयासको रूपमा पनि हेरिएको थियो। लद्दाखका युवाहरूलाई उनले शिक्षाको महत्त्वमा जोड दिएका छन्, आधुनिक वैज्ञानिक विषयहरूमा ध्यान केन्द्रित गर्न र संसारलाई बस्नको लागि शान्तिमय ठाउँ बनाउन धार्मिक दृष्टिकोण पनि उनले प्रस्तुत गरेका थिए।

लद्दाखमा परम्परागत लद्दाखिस र मुस्लिम समुदायबीच केही प्रकारको दरार आएको छ, जसले महत्वपूर्ण जनसङ्ख्या भएको जंस्कर मुस्लिमहरूलाई असर गरेको छ। उनीहरूलाई सम्बोधन गर्दै दलाई लामाले लद्दाखका जनता एक भएको र जलवायु परिवर्तन, सामाजिक सद्भावप्रति सजग रहेको, उच्च आत्मसम्मानका साथ बाँच्ने गरेको र विकासका गतिविधिहरु पनि अघि बढिरहेकोप्रति खुसी व्यक्त गरेका छन्।

उनले सीमावर्ती भूमिमा बसोबास गर्ने जनसङ्ख्याको सुरक्षा आदि विषयप्रति सजग हुनुपर्ने बताएका छन्। लद्दाखका जनतालाई राजनीतिक–धार्मिक मुद्दाहरू मात्र नभइ विकास र सामाजिक सद्भावका कुरालाई पनि महत्वका साथ हेरिनुपर्ने बताएका छन्। धार्मिक सद्भावमा विशेष जोड दिएर दलाई लामाले सुन्नी मस्जिद, एक शिया मस्जिद र चर्चको भ्रमण गरे। यसले धेरै धर्महरूको एकीकरणको रूपमा लद्दाखको सान्दर्भिकतालाई आश्चर्यजनक रूपमा प्रदर्शन गरेको छ।

दलाई लामाले आफ्नो लद्दाख भ्रमणको क्रममा बौद्ध धर्मको नालन्द परम्परालाई प्रवर्द्धन गर्दै आएका छन्। जसको चिनियाँ रूपको सट्टा बौद्ध धर्मको भारतीय रूपसँग नजिकको सम्बन्ध छ।

उनले नालंदा परम्पराको सान्दर्भिकता र तिब्बती बौद्ध धर्मसँगको सम्बन्धको बारेमा बारम्बार उल्लेख गरेका छन् र दुईबीच संवाद र अन्तरक्रियात्मक संलग्नता खोज्दै आएका छन्। चीनमा आधारित तिब्बत पर्यवेक्षकहरूले दलाई लामाले नालन्द पक्षलाई आफ्नो हृदयको नजिक राख्नको लागि यो प्रयास गरेको महसुस गरेका छन्।

यसरी उनले नालन्द परम्परा र तिब्बती बौद्ध धर्मसँग यसको सान्दर्भिकतालाई बढावा दिइरहेका छन्। यद्यपि धेरै चिनियाँ बौद्ध विद्वानहरूले नालन्दामा अध्ययन गरेका छन् र तिब्बती बौद्ध धर्म र बौद्ध धर्मको नालंदा रूपको बीचमा गहिरो सम्बन्ध रहेको छ, तर चिनियाँहरूले नालंदा फारमसँग कुनै पनि सम्बन्धबाट टाढा रहन्छन् किनकि यसले उनीहरूको बौद्ध धर्मको रूपलाई भारतसँग जोड्छ।

दलाई लामाको लद्दाखको लामो भ्रमण, विशेष गरी धारा ३७० खारेज गरेपछि उनको विगतको भ्रमण र यो भ्रमणमा मुख्य भिन्नता रहेको छ।

यसबाहेक, एयर फोर्स स्टेशन, लेहमा उनको भव्य स्वागत र आईएएफ हेलिकप्टरद्वारा लिंगशेतमा उनको उडानले भ्रमणको महत्वलाई थपेको छ। विगतमा चिनियाँ सरकारले दलाई लामाको बैठकमा भारतीय अधिकारीप्रति पनि संक्षिप्तमा आपत्ति जनाएको थियो। र चीनले रक्षा बललाई सक्रिय रूपमा संलग्न नहुन आग्रह गरेको छ। लद्दाखमा दलाई लामाको उपस्थिति एक समयमा जब भारतले ‘हर घर झन्डा’ कार्यक्रमको साथ स्वतन्त्रताको ७५ वर्ष मनाएको छ। त्यो पनि प्रतीकात्मक छ, किनकि उहाँ धेरै ठाउँमा कार्यक्रमको हिस्सा थिए। मठहरूमा भारतीय राष्ट्रिय झण्डा फहराएको उनको तस्बिरले स्थानीय जनसङ्ख्याका साथै विश्वव्यापी दर्शकहरूमा पनि विशेष प्रभाव पारेको छ।